H εν Κρήτη Σοσιαλιστική Πολιτεία του Σταύρου Καλλέργη - Ο δήμος στην πολιτική σκέψη των πρώιμων ελλήνων σοσιαλιστών


ο καταβάλλων κατά τας δυνάμεις του

ν’ απολαμβάνη κατά τας ανάγκας του

Σταύρος Καλλέργης1

 

 

εισαγωγή 

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της πρώιμης ιστορίας των σοσιαλιστικών ιδεών στην Ελλάδα είναι η θέση του δήμου στην πολιτική σκέψη των σοσιαλιστών, των οποίων η δράση τους τοποθετείται χρονικά από τις αρχές της δεκαετίας του 1860 και για τα επόμενα πενήντα περίπου χρόνια, μέχρι δηλαδή και το θάνατο του Μαρίνου Αντύπα το 19072. Αν και η επιρροή των ευρωπαϊκών επαναστατικών κινημάτων και ειδικότερα των αναρχικών θέσεων για την αποκέντρωση και τον φεντεραλισμό είναι παραπάνω από εμφανής στο λόγο των ελλήνων σοσιαλιστών για το δήμο, ο πολιτικός αυτός λόγος αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον εξαιτίας της προσπάθειας που κάνουν οι κοινωνικοί επαναστάτες της εποχής να συνδέσουν τις εξ’ εσπερίας προερχόμενες νέες ιδέες με ένα χαρακτηριστικό των τοπικών κοινωνιών που φέρει σπέρματα ελευθεριακά, αυτό της ισχυρής κοινοτιστικής παράδοσης των ελληνικών χωρών.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, ίσως και εξαιτίας της μερικής και αποσπασματικής εικόνας που έχουμε από τα γραπτά της εποχής, μια τέτοια σύνδεση δεν φαίνεται να τεκμηριώνεται. Έτσι, όταν, για παράδειγμα, ο πηλιορείτικης καταγωγής ένθερμος οπαδός της Παρισινής Κομμούνας Δημοσθένης Παπαθανασίου γράφει τον Αύγουστο του 1871 στην εφημερίδα Μέλλον που εξέδιδε στην Αθήνα ότι δεν θα διστάσει να γίνει μέλος της Α Διεθνούς αν αυτή στοχεύει ανάμεσα στα άλλα και στην «ανύδρισιν ελευθέρων και αυτεξουσίων δήμων και πολιτειών, την ομόσπονδον δημοκρατίαν αυτών, την κατάργησιν της συγκεντρώσεως3», δεν μας αφήνει να καταλάβουμε αν με κάποιο τρόπο συνδέει τις ιδέες των ευρωπαίων επαναστατών με την τάση των ελληνικών κοινοτήτων για αυτοδιοίκηση.

Ανάλογα συμπεράσματα δεν μπορούμε να εξάγουμε και από άλλα γραπτά της εποχής, όπως για παράδειγμα από το Καταστατικό του αθηναϊκού Κοινωνικού Συνδέσμου το 1891, όπου στις «γενικές πολιτικές αρχές» δηλώνεται ότι: «Αντί των υφισταμένων κυβερνήσεων, αι οποίαι διατηρούσιν εις διαμάχην τους λαούς και τα άτομα, ιδρυθήσονται μικροί και ανεξάρτητοι απ’ αλλήλων Δήμοι συνδεδεμένοι καθ’ ομοσπονδίας, αίτινες συνδεδεμέναι θ’ αποτελώσι τοιούτον της Κοινωνίας οργανισμόν, ώστε να υπάρχει πλήρης αρμονία μεταξύ της επί μέρει ανεξαρτησίας και των γενικών της Ανθρωπότητος λειτουργιών»4. Ή επίσης όταν ο Σοσιαλιστικός Σύλλογος γράφει στην Αθήνα, στα 1893 πως μια από τις «αρχές» του είναι «η ομοσπονδιακή αυτονομία των δήμων και η σύστασις δημοτικών εργοστασίων»5.

Αλλά και ο Μαρίνος Αντύπας δεν μας επιτρέπει να διακρίνουμε τις απόψεις του -αν υπάρχουν- για τον εγχώριο κοινοτισμό όταν κηρύσσεται «υπέρ της πλήρους αποκεντρώσεως» ζητώντας «να καταργηθώσιν αι Νομαρχίαι και έκαστος Δήμος να αυτοδιοικείται κατά το Ελβετικόν Σύστημα»6.

Από την άλλη μεριά, υπάρχουν πολύ σημαντικά κείμενα που τεκμηριώνουν την άποψη ότι οι σοσιαλιστές της εποχής δεν αγνόησαν τα εν δυνάμει ελευθεριακά χαρακτηριστικά της ελληνικής κοινωνίας. Ο επτανήσιος ριζοσπάστης Παναγιώτης Πανάς, που αναφέρεται συχνά στην «διοικητικήν αποκέντρωσιν και την χειραφεσίαν των δήμων», αν και φέρεται να γνωρίζει τις συναφείς αντιλήψεις των αναρχικών και τα αιτήματα της Κομμούνας7, κάνει ωστόσο και σαφείς αναφορές στην κοινοτιστική παράδοση της τουρκοκρατίας8.

Απολύτως ξεκάθαρος για το θέμα είναι ο Διονύσης Αμπελικόπουλος, στη Μελέτη για το σοσιαλισμό στην Ελλάδα που δημοσιεύθηκε τον Απρίλιο του 1877 στο ελβετικό Δελτίο της Ομοσπονδίας της Γιούρας, το οποίο υπήρξε το διεθνές βήμα της Φεντεραλιστικής Διεθνούς, όσων δηλαδή ακολούθησαν τον Μπακούνιν στη διάσπαση της Α Διεθνούς το 1872. Γράφει σχετικά: «Εμείς οι Έλληνες δεν έχουμε ανάγκη να διδάξουμε στο λαό ότι η αποκέντρωση και η ανεξαρτησία των δήμων πρέπει να αποτελέσουν το θεμέλιο της λαϊκής οργάνωσης και ότι ο συγκεντρωτισμός συνιστά την αιτία του θανάτου της. Ο λαός μας το έμαθε από την ίδια του την ιστορία και τα πνεύματα έχουν πεισθεί γι’ αυτές τις αλήθειες»9. Εξάλλου ο αναρχικός Δημοκρατικός Σύλλογος του Λαού που δραστηριοποιήθηκε στην Πάτρα, βασικό μέλος του οποίου ήταν ο Αμπελικόπουλος, ζητά στο Καταστατικό του «Άκραν αποκέντρωσιν και τελείαν αυτοδιοίκησιν των Δήμων∙ δηλ. κάθε Δήμος να ήναι όλως διόλου ανεξάρτητος και να διοικήται μόνος του»10.

 

η εν Κρήτη Σοσιαλιστική Πολιτεία

Το πιο σημαντικό όμως σχετικό κείμενο αυτή της περιόδου είναι Η εν Κρήτη Σοσιαλιστική Πολιτεία του Σταύρου Καλλέργη11 που περιλαμβάνεται στη μπροσούρα Εγκόλπιον Εργάτου, που εξέδωσε ο γνωστός σοσιαλιστής στην Αθήνα του 1893. Αποπνέοντας τον αέρα ουτοπιστικών σχεδιασμάτων της νέας κοινωνίας, όπως για παράδειγμα αυτών του Φουριέ, το κείμενο δεν κάνει αναφορές παρά έμμεσα στην εγχώρια κοινοτιστική παράδοση. Χρησιμοποιώντας ως τόπο υποδειγματικής εφαρμογής την ιδιαίτερη πατρίδα του, την Κρήτη, ο Καλλέργης οργανώνει την ιδανική του κοινωνία πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά με βάση τους αυτόνομους και ομόσπονδους δήμους. Υποστηρίζοντας θέσεις ακραία προοδευτικές για τα δεδομένα της εποχής στην Ελλάδα, είναι σε άλλα σημεία ιδιαίτερα συνοπτικός, ενώ αλλού γίνεται δυσανάλογα λεπτομερής. Σε κάθε περίπτωση πάντως αποφεύγει να προσδώσει στο κείμενο του χαρακτήρα θέσφατου, διευκρινίζοντας πως «όταν θα επέλθει η ώρα των γραφομένων και λεγομένων υφ’ ημών, τότε θα επέλθει πληρεστάτη συνεννόησις εις όλα γενικώς, προς κοινή της ανθρωπότητος ωφέλειαν».

Τα ζητήματα της τακτικής τα θίγει ο συγγραφέας σε άλλο σημείο της μπροσούρας. Τάσσεται υπέρ της ειρηνικής και κοινοβουλευτικής μετάβασης στο σοσιαλισμό, υποστηρίζοντας μέσα όπως η έκδοση εντύπων, η δημιουργία λεσχών και βιβλιοθηκών, η διοργάνωση απεργιών και ειρηνικών διαδηλώσεων και η στήριξη σοσιαλιστών δημάρχων και βουλευτών. Ωστόσο, παρόλο που όπως σημειώνει «περισσότερον ψωμί τρώγει τις με το μέλι παρά με το ξύδι», αν τα «ειρηνικά μέσα» αποδειχθούν «ανεπαρκή, τότε βεβαίως πρέπει δια παντός μέσου να διαδόσωμεν, να επιβάλωμεν, να εφαρμόσωμεν τας ιδέας μας».

Ακολουθεί το κείμενο12 του Καλλέργη χωρισμένο σε τρεις ενότητες, η πρώτη σχετικά με την πολιτική οργάνωση της σοσιαλιστικής πολιτείας, η δεύτερη σχετικά με ζητήματα εργασίας και παραγωγής και διάθεσης των προϊόντων και η τρίτη σχετικά με ζητήματα κοινωνικής πρόνοιας και ηθικής.

1.

Διαίρεση της Κρήτης σε Δήμους. Η Κρήτη θα χωρισθεί σε Δήμους όπως και σήμερα, με τη διαφορά ότι θα είναι πολύ μεγαλύτεροι, και ανεξάρτητοι μεταξύ τους και θα διευθύνονται από επταμελές Συμβούλιο, το οποίο θα εκλέγεται από τους πολίτες των διαφόρων συντεχνιών, γεωργικών διαμερισμάτων και λοιπόν δημοτικών καταστημάτων.

Γενικό Συμβούλιο της Κρήτης. Το Γενικό Συμβούλιο της Κρήτης θα απαρτίζεται από ορισμένο αριθμό προσώπων τα οποία θα εκλέγονται κάθε χρόνο από τα Δημοτικά Συμβούλια όλων των Δήμων της Κρητικής Πολιτείας και το οποίο θα διαμένει στην πρωτεύουσα της Κρήτης, η οποία θα βρίσκεται στο κέντρο του νησιού.

Δικαιοσύνη. Το Δημοτικό Συμβούλιο θα εκτελεί χρέη δικαστικά, γιατί τότε δεν θα χρειάζονται κακουργιοδικεία, πρωτοδικεία, πταισματοδικεία κ.λπ. αφού δεν θα υπάρχουν υποθέσεις όπως σήμερα, καθ’ ότι οι άνθρωποι θα έχουν εξασφαλίσει την τροφή τους, την ενδυμασία τους και όλα τα χρειώδη και δεν θα αναγκάζονται να παρεκτρέπονται.

Αντί φυλακών φρενοκομεία. Όταν γίνουν αυτά τα οποία γράφουμε, εάν εγκληματήσει κάποιος, βεβαίως θα είναι παράφρονας, γιατί τι άλλο παρά παράφρονας θα είναι εκείνος ο οποίος θα παρεκτραπεί ενώ θα έχει όλα τα αγαθά της ζωής του; Επομένως στη θέση των σημερινών φυλακών θα υπάρχουν τα φρενοκομεία για να υποβάλλονται σε θεραπεία όσοι τυχόν παρεκτρέπονται. Θα δικάζονται δε από το Δημοτικού Συμβούλιο σε θεραπεία ενός, δύο τριών μηνών κ.λπ., ανάλογα με τις πράξεις τους.

Ευταξίες. Κάθε Δήμος, αντί των σημερινών στρατιωτών, χωροφυλάκων, κλητήρων κ.λπ., θα έχει ευταξίες, τους οποίους θα λαμβάνει από τις συντεχνίες, τις συνοικίες ή τα χωριά με κλήρο και οι οποίοι θα υπηρετούν το Δήμο για ένα χρόνο.

2.

Εργασία. Κάθε Δήμος ανάλογα με τον πληθυσμό του θα έχει και τα εργοστάσιά του για την κατασκευή ενδυμάτων, υποδημάτων, πίλων, οικοδομήσιμων υλικών, για την παρασκευή των προϊόντων του Δήμου, δηλαδή των ελαιών, των σταφίδων και των λοιπών, θα έχει αρτοποιεία και μαγειρεία κατά συνοικίες ή χωριά. Κάθε δε δημότης θα είναι υποχρεωμένος να εκτελεί κάποια εργασία αναγκαία και χρήσιμη σε όλη την κοινωνία, επομένως όλοι οι πολίτες θα είναι εγγεγραμμένοι στο μητρώο ενός εργοστασίου ή γεωργικού διαμερίσματος και θα εργάζεται ο καθένας και η καθεμία μία ή δύο ώρες την ημέρα σύμφωνα με τις ανάγκες της εργασίας, γιατί ως επί το πλείστον τα πράγματα θα κατασκευάζονται δια των μηχανών, και επομένως οι εργάτες (στα εργοστάσια και στα γεωργικά διαμερίσματα) θα εργάζονται λίγες ώρες, αφού οι εργάτες θα είναι πολλοί και η εργασία λίγη, και θα εργάζονται κατά τμήματα.

Οι πολίτες σε συντεχνίες. Οι εργάτες θα είναι διηρημένοι σε συντεχνίες (…) και τμήματα συντεχνιών (…).

Οι προϊστάμενοι. Οι προϊστάμενοι όλων των εργασιών, δηλαδή το Γενικό Συμβούλιο της Κρητικής Πολιτείας, τα Συμβούλια των Δήμων, οι προϊστάμενοι των εργοστασίων, των νοσοκομείων, των γεωργικών διαμερισμάτων, των ταχυδρομείων, των τηλεγράφων, τηλεφώνων, σιδηρόδρομων, ατμόπλοιων και λοιπών δημοτικών καταστημάτων δεν θα ζούνε καλύτερα από τους άλλους πολίτες, θα φορούν τα ίδια ρούχα, θα τρώνε τα ίδια τρόφιμα και θα κατοικούν σε όμοια σπίτια κ.λπ., σε όλα τέλος πάντων θα είναι ίσοι με τους άλλους πολίτες.

Τα εργοστάσια. Κάθε Δήμος θα έχει εργοστάσια (…) αναλόγως του πληθυσμού και των αναγκών του. Τα εργοστάσια βεβαίως θα είναι εφοδιασμένα με ατμομηχανές ή ηλεκτρομηχανές, ώστε δύο ώρες εργαζόμενοι οι εργάτες με τις μηχανές θα παράγουν περισσότερα πράγματα από ότι σήμερα κατασκευάζουν εκατονταπλάσιοι άνθρωποι με τα χέρια εργαζόμενοι 12 και 15 ώρες μέρα-νύχτα.

Διεύθυνση των εργοστασίων. Κάθε εργοστάσιο θα διευθύνεται από έναν εργάτη, ο οποίος θα εκλέγεται από τους συναδέλφους του, κάθε φορά που η περίσταση το απαιτήσει, και ο οποίος θα καλείται προϊστάμενος των εργατών, δεν θα έχει όμως περισσότερα δικαιώματα από τους άλλους συναδέλφους του.

Γεωργικά διαμερίσματα. Κάθε Δήμος θα είναι διηρημένος σε γεωργικά διαμερίσματα, το κάθε δε διαμέρισμα θα έχει ανατεθεί υπό του Συμβουλίου του Δήμου σε ανάλογο αριθμό εργατών, και σε κάθε διαμέρισμα θα προΐσταται ένας εργάτης ο οποίος θα εκλέγεται από τους άλλους, όπως και στα εργοστάσια.

Οι κοπιώδεις εργασίες. Όταν πρόκειται να εκτελεστούν κοπιώδεις εργασίες σε εργοστάσια, αποθήκες ή γεωργικά διαμερίσματα ή σε κοινωφελή έργα θα λαμβάνονται κάθε μέρα δια κλήρου όσοι εργάτες απαιτούνται, οι οποίοι θα εκτελούν αγόγγυστα την εργασία που θα τους ανατεθεί.

Οι πολίτες σε ανάπαυση. Οι πολίτες οι οποίοι θα εργαστούν από το 20ο μέχρι το 50ο έτος της ηλικίας τους, άμα συμπληρώσουν το 50ο έτος, θα τίθενται σε ανάπαυση, δεν θα εκτελούν καμιά εργασία, αλλά θα διάγουν στις βιβλιοθήκες, σε εξοχές, στα θέατρα, και σε όλα τα αξιοθέατα μέρη, προς τέρψη και λήθη των παρελθόντων κόπων τους.

Όλα τα πράγματα κοινά. Όλα τα πράγματα θα είναι κοινά (…) [και δεν θα] ανήκουν σε κανέναν, παρά μόνο τα προϊόντα σ’ αυτούς που εργαζόμενους γι’ αυτά (…).

Τα προϊόντα του Δήμου. Τα προϊόντα του Δήμου, τα γεωργικά και τα βιομηχανικά θα τοποθετούνται στις αποθήκες του Δήμου (…) και ο Δήμος θα έχει ένα αποθηκάριο για να προμηθεύει τρόφιμα, ενδύματα και λοιπά χρειώδη εξ ίσου σε όλους, σύμφωνα με τις οδηγίες τις οποίες θα λαμβάνει κάθε φορά από το Συμβούλιο του Δήμου.

Αποθήκες των Δήμων. Κάθε Δήμος θα έχει αποθήκες σε κάθε συνοικία και σε κάθε χωριό, στις οποίες θα τοποθετούνται τα γεωργικά και βιομηχανικά προϊόντα.

Γενικές αποθήκες της Κρητικής Πολιτείας. Στις τρεις παραθαλάσσιες μεγαλουπόλεις, Ηράκλειο, Ρέθυμνο και Χανιά θα υπάρχουν μεγάλες αποθήκες γεωργικών και βιομηχανικών προϊόντων, στις οποίες θα τοποθετούνται τα περισσεύματα των δημοτικών αποθηκών.

Ατμοπλοΐα Κρητικής Πολιτείας. Η Κρήτη θα έχει και ατμόπλοια για να μεταφέρει τα προϊόντα της στο εσωτερικό και εξωτερικό. Στα ατμόπλοια θα τοποθετούνται δύο ή τρεις από κάθε Δήμο που θα έχει κλίση προς το ναυτικό επάγγελμα ή θα εκλέγονται με κλήρο για να εκπαιδευτούν και να υπηρετήσουν για δύο χρόνια. Όποιοι θέλουν μπορούν να μείνουν διαρκώς σ’ αυτή την εργασία.

Το χρήμα. Το χρήμα θα καταργηθεί γιατί οι Δήμοι θα κάνουν τις συναλλαγές με γεωργικά ή βιομηχανικά προϊόντα, δηλαδή θα έχουν ορίσει μονάδα εργασίας και όχι νομίσματος.

3.

Νοσοκομεία. Κάθε Δήμος θα έχει ένα ή δύο νοσοκομεία αναλόγως του πληθυσμού και των αναγκών του, καλώς καταρτισμένα για την καλύτερη θεραπεία των ασθενών.

Παιδεία και ανατροφή των πολιτών. Η παιδεία θα είναι υποχρεωτική για όλους τους πολίτες. Ο κάθε Δήμος θα έχει ένα, δύο ή και περισσότερα σχολεία αναλόγως με τον πληθυσμό των αγοριών και των κοριτσιών (…). Στο σχολείο θα εισέρχονται 5 ετών και θα εξέρχονται τα μεν κορίτσια 18 τα δε αγόρια 20.

Ο γάμος. Ο γάμος θα είναι απαραίτητος σε όλους τους εξερχόμενους των σχολών, δηλαδή κάθε νέος που θα εξέρχεται από το σχολείο 20 ετών, θα λαμβάνει σύζυγο, η οποία θα έχει εξέλθει και αυτή από το σχολείο των κοριτσιών 18 ετών∙ θα αποτελούν ζευγάρι και θα παίρνουν σπίτι και σκεύη από τον Δήμο, θα έρχονται στην κοινωνία και θα ζουν με τους όμοιούς τους, εργαζόμενοι χωρίς μέριμνα για το αύριο.

Κατοικίαι. Κάθε Δήμος θα χτίζει σε κατάλληλο μέρος του Δήμου πόλη με μεγάλους δρόμους, πλατείες, ταχυδρομεία, τηλέφωνα, βιβλιοθήκες, σχολεία, θέατρα και διάφορα άλλα (…). Θα χτίζει κατοικίες σύμφωνα με τους κανόνας της υγιεινής, τόσες όσες απαιτούν αι ανάγκες των δημοτών.

Ενδυμασία. Η ενδυμασία των ανδρών και των γυναικών θα είναι κατά φύλο ομοιόμορφη, καλής ποιότητας, το δε σχέδιο και το πάχος θα κανονίζει αναλόγως των περιστάσεων και του κλίματος του τόπου το ιατρικό συμβούλιο του Δήμου, συμβούλιο με έμπειρους τεχνίτες.

Συγκοινωνία. Η Συγκοινωνία θα γίνεται με σιδηρόδρομους και ατμόπλοια. Όταν κάποιος θέλει να μεταβεί από ένα Δήμο σε έναν άλλο, θα μπαίνει σε ένα βαγόνι (εννοείται ότι όλα θα είναι ομοιόμορφα) αρκεί να έχει έγγραφο από τον προϊστάμενο του, και θα μεταβαίνει όπου θέλει χωρίς να του λέει κανείς τίποτα από τους αρμόδιους υπάλληλους (…). Από σταθμό σε σταθμό το προσωπικό των σιδηρόδρομων και των ατμόπλοιων θα αντικαθίστανται και έτσι όλοι θα έχουν άνεση.

Πας πολίτης Κρης στρατιώτης εργασίας και αμύνης. Κάθε κρητικός πολίτης θα είναι στρατιώτης εργασίας χρήσιμης και αναγκαίας για την Πολιτεία και συνάμα [στρατιώτης] της άμυνας κατά των βαρβάρων εκείνων που τυχόν θα τολμήσουν να καταστρέψουν το ωραίο τους πολίτευμα.

Θα δίδονται βραβεία στους διαπρέποντες. Σε όσους θα εφευρίσκουν μηχανήματα με τα οποία θα απαλλάσσονται από κόπους οι άνθρωποι, θα δίνονται βραβεία και θα τιμώνται από όλους τους συμπολίτες τους. Παρομοίως και στους εκδότες ωφέλιμων βιβλίων κ.λπ.

 

επίλογος

Αν το κοινοτιστικό πρόταγμα, ανεξάρτητα με τη βαρύτητα που έφερε κατά περίπτωση, παρέμενε πάντα στο χαρτί κατά την πρώιμη αυτή περίοδο της ιστορίας των επαναστατικών ιδεών στην Ελλάδα, δεν στερήθηκε ωστόσο εξέλιξης αλλά και πρακτικής εφαρμογής. Στα χρόνια που ακολούθησαν, όταν η επιρροή των αναρχικών ιδεών υπήρξε ασήμαντη και υπό την ακτινοβολία της Οκτωβριανής Επανάστασης ο μαρξισμός μονοπώλησε το ενδιαφέρον των ελλήνων επαναστατών, η αντίληψη ότι η κοινότητα θα βρίσκεται στο κέντρο της νέας κοινωνίας δεν έπαψε να βρίσκει έδαφος για να καλλιεργηθεί.

Παραδείγματα όπως η δράση του Άγι Στίνα στην Κέρκυρα του μεσοπολέμου13, η μεγάλη συμβολή των Εργατικών Κέντρων στην ανάπτυξη του εργατικού και συνδικαλιστικού κινήματος14, η ανάπτυξη μιας αριστερής αντίληψης τοπικής αυτοδιοίκησης κατά τη διάρκεια των δύο Αντάρτικων της δεκαετίας του ’40, ή ακόμα και πιο πρόσφατα εγχειρήματα όπως αυτό στ’ Απεράθου της Νάξου15, κάθε άλλο παρά αδιάφορους πρέπει να αφήνουν όσους απεργάζονται την κοινωνική αλλαγή από τη σκοπιά του αναρχοκομμουνισμού και του ελευθεριακού κοινοτισμού.

 

Θανάσης Μπέλτσιος

Λάρισα Οκτώβριος 2009

 

 

 

Αντίγραφα των βιβλιογραφικών αναφορών του παρόντος άρθρου είναι διαθέσιμα από την Ευτοπική Βιβλιοθήκη, σε κάθε ενδιαφερόμενο. Για επικοινωνία: eutopic.library@gmail.com

 

1 Εφημερίδα Σοσιαλιστής, Αθήνα Νοέμβριος 1892, όπως παρατίθεται στο: Σταύρος Καλλέργης, Εγκόλπιον εργάτου και άλλα κείμενα. Κούριερ Εκδοτική, Αθήνα, 2000, σελ. 64-65.

2 Για την περιοδολόγηση αυτή της σοσιαλιστικής σκέψης στην Ελλάδα βλ. την Εισαγωγή στο: Παναγιώτης Νούτσος, Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα από το 1875 ως το 1974. τόμος α. Οι σοσιαλιστές διανοούμενοι και η πολιτική λειτουργία της πρώιμης κοινωνικής κριτικής (1875-1907). Γνώση, Αθήνα, 1990, όπου και ο συγγραφέας διατυπώνει την άποψη πως: «η ανατρεπτική πρόταση για τη νέα κοινωνία διαπλέκεται με την εγχώρια παράδοση των αυτοδιοικούμενων κοινοτήτων».

3 Εφημερίδα Μέλλον, Αθήνα 27 Αυγούστου 1871, όπως παρατίθεται στο: Μ. Μ. Παπαϊωάννου, Η παρισινή κομμούνα και η Ελλάδα. Άρθρα από την εφημερίδα «Μέλλον» - 1871 του Δήμου Παπαθανασίου. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1995, σελ. 32.

4 Παναγιώτης Νούτσος, ό.π., σελ. 229.

5 Παναγιώτης Νούτσος, ό.π., σελ. 247.

6 Σπύρος Δημ. Λουκάτος, Μαρίνος Σπ. Αντύπας. Η ζωή - η εποχή - η ιδεολογία - η δράση - και η δολοφονία του. Ομοσπονδία Κεφαλληνιακών Και Ιθακησιακών Σωματείων, Αθήνα, 1980, σελ. 124. Η συγκεκριμένη παράγραφος απουσιάζει εντελώς από το κείμενο του Αντύπα όπως αυτό δημοσιεύεται στο: Μαρίνος Αντύπας, Προς τον λαόν και αλλά κείμενα. Κούριερ Εκδοτική, Αθήνα, 2000,σελ. 52.

7 Παναγιώτης Νούτσος, ο.π., σελ. 50, υποσημ. 100.

8 Ερασμία-Λουίζα Σταυροπούλου, Παναγιώτης Πάνας (1832-1896). Ένας ριζοσπάστης ρομαντικός. Επικαιρότητα, Αθήνα, Φεβρουάριος 1987, σελ. 143, 155.

9 Παναγιώτης Νούτσος, ό.π., σελ. 152. Βλ. επίσης και: Ελευθεριακό Ιστορικό Αρχείο, Η αναρχική οργάνωση «Δημοκρατικός σύλλογος της Πάτρας». Ιδιωτική Έκδοση, Νάουσα Πάρου, 2002.

10 Παναγιώτης Νούτσος, ό.π., σελ. 148.

11 Για βιογραφικά στοιχεία του Σταύρου Καλλέργη καθώς και το πλήρες κείμενο της μπροσούρας, βλ.: Σταύρος Καλλέργης, Εγκόλπιον εργάτου και άλλα κείμενα. Κούριερ Εκδοτική, Αθήνα, 2000, καθώς επίσης και: Σταύρος Καλλέργης, Το όραμα και η πράξη του πρωτοπόρου σοσιαλιστή. Ίδρυμα Κοινωνικών - Ιστορικών Ερευνών Σταύρος Καλλέργης, Αθήνα, 1995. Επίσης το εκτενέστερο έργο του γιου του Στ. Καλλέργη: Λυκούργος Σ. Καλλέργης, Σταύρος Καλλέργης. Προσκήνιο, Αθήνα, 2000.

12 Με την επιθυμία να αποδοθεί η πολιτική παρά η ιστορική αξία του κειμένου, έγιναν οι εξής αλλαγές πάνω στο αρχικό κείμενο: διορθώθηκε η στίξη, η ορθογραφία και η χρήση πεζών και κεφαλαίων, αντικαταστάθηκαν οι περισσότεροι αρχαϊκοί τύποι, απαλείφθηκαν οι παραπομπές σε δυσνόητα παραδείγματα της εποχής και τέλος, έγινε αναδιάρθρωση της θέσης των παραγράφων με βάση το περιεχόμενό τους.

13 Βλ. Άγις Στίνας, Προδρομικές κατακτήσεις στην τοπική αυτοδιοίκηση. Ευτοπία 1, Αθήνα, Μάρτιος 1999, σελ. 10-12.

14 Βλ. Δημήτρης Λιβιεράτος, Τα συνέδρια της Γ.Σ.Ε.Ε. Προσκήνιο, Αθήνα ,1997, σελ. 151-152.

15 Βλ. Γιώργος Κυριακού, Η άμεση δημοκρατία στ’ Απεράθου της ορεινής Νάξου (1987-199). Ευτοπία 7, Αθήνα, Μάιος 2001, σελ. 12-14.