Η κοινότητα ως αντίλογος στο ιδεολόγημα της ασφάλειας

Eκδήλωση συζήτηση με τον Matt Hern(ινστιτούτο κοινωνικής οικολογίας), 

συγγραφέα του βιβλίου "Watch Yourself: Why Safer isn't Always Better", 

 

Παρασκευή 27 Σεπτέμβρη, 19:00 στο Εργατικό Κέντρο Θεσσαλονίκης, Αριστοτέλους και Ολύμπου.


Εισήγηση των διοργανωτών:  

Η κοινότητα ως αντίλογος στις εκδηλώσεις μιας ηθικής της ασφάλειας

 

Έχουμε την τιμή να φιλοξενούμε για δεύτερη φορά στη Θεσσαλονίκη τον Ματ Χερν. Ο Ματ Χερν είχε επισκεφτεί την Θεσσαλονίκη, καλεσμένος του περιοδικού Ευτοπία, τον Δεκέμβρη του 2005 και μίλησε σ’ αυτόν εδώ το χώρο με θέμα την ελευθεριακή εκπαίδευση. Αυτό είναι και το κύριο θέμα με το οποίο ασχολείται ο Χερν. Επίσης, συνεργάζεται με το ελευθεριακό σχολείο Windsor House που βρίσκεται στο Βανκούβερ του Καναδά και είναι συνιδρυτής του Purple Thistle Youth Centre, στο οποίο εφαρμόζονται αρχές ελευθεριακής παιδείας. Για αρκετά χρόνια, υπήρξε καθηγητής του Ινστιτούτου για την Κοινωνική Οικολογία (Institute for Social Ecology), ιδρυτής του οποίου ήταν ο Murray Bookchin. Ο Χερν, είναι συγγραφέας δύο βιβλίων για την ελευθεριακή εκπαίδευση, του Deschooling Our Lives και του Field Day, Getting Society out of School, ενώ πέρσι κυκλοφόρησε το τρίτο του βιβλίο με τίτλο Watch Yourself, why safer isn’t always better. Η ομιλία του σήμερα στηρίζεται στην μελέτη που έκανε για λογαριασμό αυτού του βιβλίου.

Η Πρωτοβουλία για τον Ελευθεριακό Κοινοτισμό δημιουργήθηκε την Άνοιξη του 2008. Με αφορμή την ίδρυση του Ευτοπικού Ινστιτούτου και μετά από κάλεσμα του περιοδικού Ευτοπία, συγκροτήθηκαν τρεις συνελεύσεις σε Θεσσαλονίκη, Θεσσαλία και Αθήνα με προοπτική τον συντονισμό, μέσω μίας κοινής ιδεολογικής πλατφόρμας και την ανάληψη δράσης σε πανελλαδική βάση για την προώθηση των ελευθεριακών ιδεών. Το Ευτοπικό Ινστιτούτο, η βιβλιοθήκη του οποίου στεγάζεται προς το παρόν στην Καρδίτσα, έχει ως στόχο τη θεωρητική και πρακτική προπαρασκευή της ευτοπικής ανασυγκρότησης.

Η καθεμία από τις τρεις αυτές συνελεύσεις λειτουργεί αυτόνομα. Στα πλαίσια της δράσης της, η συνέλευση Θεσσαλονίκης, η Πρωτοβουλία για τον Ελευθεριακό Κοινοτισμό, καλεί σήμερα τον Matt Hern. Παράλληλα με τέτοιου είδους εκδηλώσεις σχεδιάζουμε τη συμμετοχή μας σε τοπικούς αγώνες και επεξεργαζόμαστε ριζοσπαστικές θεωρίες, όπως αυτή της Κοινωνικής Οικολογίας. Τέλος, προσβλέπουμε στη δημιουργία ενός μαζικού αντισυστημικού κινήματος που θα παλέψει για μια κοινωνία χωρίς ιεραρχία, Καπιταλισμό και Κράτος, η οποία θα λειτουργεί με αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες.

Αφορμή γι’ αυτήν την εκδήλωση αποτέλεσε η έκδοση ενός βιβλίου του Ματ Χέρν τον Ιούλη του περασμένου χρόνου1, το οποίο έχει ως αντικείμενο το ζήτημα της ασφάλειας (safety). Η πρωτοτυπία του βιβλίου δε βρίσκεται τόσο στο θέμα του, όσο στον τρόπο με τον οποίο πραγματεύεται μια έννοια η οποία έχει εισχωρήσει στο καθημερινό μας λεξιλόγιο τα τελευταία χρόνια, ίσως με μικρή καθυστέρηση συγκριτικά με την απέναντι όψη του Ατλαντικού. Οι ευρωπαϊκές κοινωνίες και ιδιαίτερα η ελληνική ήρθαν και έρχονται αντιμέτωπες με το ζήτημα της ασφάλειας με ιδιαίτερη ένταση κυρίως την τελευταία δεκαετία. Ωστόσο, πέρα από τους θεσμούς και τις τεχνικές οι οποίες επιστρατεύονται ώστε να επιτευχθεί αυτό που εσχάτως θεωρείται ως ένα από τα σημαντικότερα κοινωνικά αγαθά, έχει νόημα να προβληματιστεί κανείς γύρω από τον τρόπο με τον οποίο καθένας από μας και οι κοινωνίες μας προσλαμβάνουν ή εσωτερικεύουν το ιδεώδες της ασφάλειας. Με άλλα λόγια, σε τι συνίσταται η ασφάλεια για την οποία γίνεται τόσος λόγος, πρόκειται για ευχή ή κατάρα των κοινωνιών; Το ερώτημα εκκρεμεί ώστε να αντιμετωπιστεί από τη συζήτηση που θ’ ακολουθήσει.

Αυτό που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο κείμενο του Ματ Χερν είναι πως η ιδέα της ασφάλειας αντιμετωπίζεται ως η νέα συμβατική ηθική. Το ιδεώδες της ασφάλειας συνδέεται με μια διάθεση να καταστούν προβλέψιμες όλες οι ατομικές και κοινωνικές συμπεριφορές. Η υπόμνηση του κινδύνου συνοδεύεται πάντα από συμβουλές για την αποφυγή του. Οι εχέφρονες άνθρωποι αναμένεται πως ακολουθούν αυτές τις συμβουλές, και με τον τρόπο αυτό περιορίζεται σε μεγάλο βαθμό η ελευθερία επιλογής και η αυτενέργειά τους. Το ρίσκο νοείται ως ανεπιθύμητη συμπεριφορά και όποιος το αναλαμβάνει μένει- κυρίως ηθικά- έκθετος. Το να ρισκάρει ή όχι κανείς σε μια κατάσταση μετατρέπεται από υπολογιστικό σε ηθικό ερώτημα. Όταν κανείς , ως γονιός ή ως δάσκαλος, δεν ακολουθεί τις υποδείξεις που διατείνονται πως εξασφαλίζουν την ασφάλεια των παιδιών, θεωρείται ηθικά ανάλγητος και εγκληματίας. Όποιος δεν ασφαλίζει αρκετά την ιδιοκτησία του είναι υπεύθυνος για την απώλεια ή τη φθορά της. Επεκτείνοντας τη σκέψη, ένα κίνημα που αντιστέκεται στην επιβολή ενός «οργουελικού» καθεστώτος είναι θεμιτό να θεωρείται συνυπεύθυνο μιας επερχόμενης τραγωδίας.

Η ηθική της ασφάλειας έχει αλώσει όλες τις πτυχές της ζωής, με πιο κρίσιμη μεταξύ αυτών την αντίληψη των ανθρώπων γύρω από την κοινή τους ζωή. Ο Άλλος αντιμετωπίζεται ως εν δυνάμει απειλή. Οι άνθρωποι στερούνται γνωριμίες και εμπειρίες που μπορεί να είναι ευχάριστες ή ωφέλιμες, προκειμένου να αποφύγουν το ενδεχόμενο ρίσκο.

Με ανάλογο τρόπο, ο σύγχρονος άνθρωπος αντιμετωπίζει τη φύση ως ανταγωνιστικό αντίθετο του ανθρώπινου πολιτισμού, έχοντας απολέσει τη συνείδηση πως αποτελεί και ο ίδιος τμήμα της. Η φύση, στο βαθμό που δεν είναι ανθρωπογενής μακέτα, αντιμετωπίζεται ως ένα χάος πλήρες κινδύνων και απειλών. Το πρόβλημα εντείνεται με την πάροδο του χρόνου και την αυξανόμενη απομάκρυνση του ανθρώπου από το περιβάλλον. Η λύση που προβάλλεται από τη λογική της ασφάλειας είναι η περαιτέρω οριοθέτηση μεταξύ ανθρώπου και φύσης, μεταξύ πολιτισμικού και φυσικού περιβάλλοντος. Η επαφή με τη φύση προϋποθέτει τις ενδεδειγμένες προφυλάξεις. Ο άνθρωπος καλείται να λειτουργεί μέσα στο περιβάλλον με τους δικούς του όρους.

Το ερώτημα που προκύπτει είναι για ποιο λόγο η ασφάλεια έχει αναγορευτεί σε πρώτη προτεραιότητα των σύγχρονων κοινωνιών. Ζούμε σ’ έναν περισσότερο επικίνδυνο κόσμο, έχουμε περισσότερη πληροφόρηση για τους κινδύνους που μας απειλούν, πρόκειται για ενορχηστρωμένη επιχείρηση τρομοκράτησής μας μέσω των media ή έχουν αλλάξει με ριζικό τρόπο οι όροι της κοινής μας ζωής και η σχέση μας με το φυσικό περιβάλλον;

Ο Ματ Χερν παρουσιάζει ως ανάλογη τη σχέση μεταξύ της έντασης της ανάγκης για ασφάλεια και της διάρρηξης των κοινοτικών δεσμών. Χρειάζεται να διευκρινιστεί εδώ, πως για το συγγραφέα, η κοινότητα νοείται ως αυτό που δημιουργείται μεταξύ ανθρώπων που συμβιώνουν σ’ έναν τόπο με συγκεκριμένα γεωγραφικά όρια, ο οποίος προφανώς περιλαμβάνει και τη μη ανθρώπινη φύση. Δεν γίνεται, δηλαδή, λόγος για οποιαδήποτε «κοινότητα» συμφερόντων, αντιλήψεων ή στάσεων. Όποτε και όπου υπήρχαν και υπάρχουν τέτοιες κοινότητες ανθρώπων που συμβιώνουν και συνδέονται με σχέσεις αμοιβαίας γνωριμίας και εμπιστοσύνης, είναι εξίσου έντονη η ανάγκη για ασφάλεια; Η εμπειρία των περασμένων δεκαετιών στην Ελλάδα μας πείθει για το αντίθετο, αν μιλήσουμε έχοντας στο νου μας ένα χωριό στην ύπαιθρο ή μια γειτονιά στην πόλη.

Το δυσκολότερο να περιγραφεί είναι ο χαρακτήρας που είναι επιθυμητό να έχει μια τέτοια κοινότητα. Στην πράξη ο κανόνας σε ό,τι αφορά τις ανάλογες μορφές συμβίωσης είναι πως το συνηθέστερο συναίσθημα που προκαλείται στους ανθρώπους που ζουν σ’ αυτές δεν είναι η συντροφικότητα και η οικειότητα, παρά η καταπίεση εκ μέρους των συντηρητικότερων κομματιών του χωριού ή της γειτονιάς. Είναι ευχάριστο ότι στο χωριό μπορεί να μεγαλώσει κανείς τα παιδιά του ανησυχώντας λιγότερο μήπως υποστούν κάποια βλάβη αλλά δεν είναι σίγουρο πως τα παιδιά θα είναι εξίσου ευχαριστημένα όταν φτάσουν στη εφηβεία. Επίσης, σε ένα χωριό που μιμείται τα πιο άσχημα στοιχεία της μεγαλούπολης, τις πολυκατοικίες και την κυριαρχία του μπετόν, όπως συμβαίνει σε πολλά χωριά που «κοσμούν» την ελληνική ύπαιθρο, οι άνθρωποι τείνουν ν’ απομακρύνονται από τη φύση, σχεδόν όσο κι αν ζούσαν στο κέντρο της πόλης.

Αυτό που χρειάζεται να συζητηθεί είναι πώς μπορεί να οργανωθεί μια κοινότητα, γεωγραφικά περιορισμένη, που να μη φέρει την κακοδαιμονία της «μικρής κοινωνίας» και να δημιουργεί αίσθηση συντροφικότητας και οικειότητας μεταξύ των μελών της αλλά και σε σχέση με το υπόλοιπο φυσικό περιβάλλον. Μια κοινότητα που να φιλοξενεί ανθρώπους που εκλογικεύουν τους φόβους τους και δεν περιχαρακώνονται στον ιδιωτικό τους χώρο, ενώ, ταυτόχρονα, δημιουργεί θεσμούς που εξασφαλίζουν τη συμμετοχή όλων στις κοινές υποθέσεις. Ήδη υπήρξαν παραδείγματα πόλεων στην ιστορία οι οποίες, ιδιαίτερα κατόπιν κοινωνικών επααστάσεων, μπορούσαν να αποτελέσουν βάση για την επίλυση των παραπάνω προβλημάτων. Ωστόσο, η αστικοποίηση που αποτελούσε συνέπεια της καπιταλιστικής ανάπτυξης και αγοραιοποίησης, τις μετέτρεψε στα σύγχρονα αστικά καρικινώματα, ενώ η ερειπωμένη ύπαιθρος υπηρετεί απλώς τις ανάγκες αυτών των καρκινωμάτων χωρίς καμία ουσιαστική πολιτική και κοινωνική ζωή. Η παράδοση της ελευθεριακής σκέψης έχει προτάσεις για την οργάνωση της κοινής ζωής. Οι προβληματισμοί του Ματ Χερν στο συγκεκριμένο κείμενο εμπλουτίζουν αυτή τη μακρά παράδοση, οι απαντήσεις πάντως στα ζητήματα που τέθηκαν ακροθιγώς στην παρούσα εισήγηση μπορεί να προκύψουν κυρίως μέσα από τις συζητήσεις και την πράξη των ανθρώπων που αγωνίζονται συλλογικά για την κοινωνική απελευθέρωση.

 

Πρωτοβουλία για τον Ελευθεριακό Κοινοτισμό

1Hern, Matt, Watch Yourself, why safer isn’ t always better, New Star Books, χ.τ., 2007